Trzecie Oko: Zalew Witka: grodzisko, słupy bazaltowe i konwalie

Wiele osób nawet nie zdaje sobie sprawy z tego, jak dużym bogactwem turystycznym cieszyć się może Zalew Witka. Ja opisze tylko krótki, najłatwiej dostępny fragment od parkingu przy zaporze. Inne wpisy z tego miejsca, zwłaszcza po katastrofalnej powodzi tutaj:

Ten wpis jednak nie będzie dotyczył oczywistych miejscówek jak spacer zaporą, czy kościół pw. Matki Bożej Anielskiej, ale mniej oczywistych, o których nie każdy może wiedzieć. Czyli słupy bazaltowe na stoku Borowej oraz przepiękne grodzisko Bieżuńczan. Problem w tym, że widok z niego psują dwie linie 400 kV, ale po koleji.

Ten wpis składa się z dwóch części - najpierw grodzisko, a raczej widok z jego wzniesienia, a później słupy bazaltowe.

Grodzisko w Niedowie (znane również jako "Grodzisko nad Witką") to miejsce, gdzie historia wczesnego średniowiecza dosłownie zderza się i przegrywa z infrastrukturą energetyczną ;) To fascynujący punkt na mapie powiatu zgorzeleckiego, łączący słowiańskie korzenie z industrialnym krajobrazem. Niestety mi ten klimat nie odpowiada. Mocno napracowałem się, żeby w zdjęciach ze szczytu usunąć linie energetyczne, które zostawiłem tylko na kadrze ukazującym przystań w Ręczynie. Jednak mając ze sobą lornetkę, można z góry obejrzeć przepiękną panoramę gór Izerskich i nie tylko.

Historia i ciekawostki: Grodzisko w Niedowie (na podstawie Internetu)

Grodzisko znajduje się na wysokim, lewym brzegu rzeki Witki (prawy dopływ Nysy Łużyckiej), tuż przy zbiorniku zaporowym Niedów (Zalew Witka).

Obiekt datowany jest na okres VIII–X wiek. Był to gród obronny plemienia Bieżuńczan, które zamieszkiwało dorzecze górnej Nysy Łużyckiej.

Konstrukcja: To typowe grodzisko wyżynne, dwuczłonowe. Składało się z właściwego grodu (siedziby starszyzny/namiestnika) oraz podgrodzia. Do dziś w terenie wyraźnie widać potężne wały ziemne, które niegdyś były wzmocnione drewnianymi konstrukcjami skrzyniowymi.

Upadek:Większość grodów Bieżuńczan przestała funkcjonować w X wieku, co wiąże się z ekspansją państwa niemieckiego (Henryk I Ptasznik) lub czeskiego na te tereny.

Ciekawostka: Legenda głosi, że grodzisko było połączone podziemnym tunelem z zamkiem w pobliskim Frýdlancie (po czeskiej stronie), co oczywiście z punktu widzenia geologii i odległości jest mało prawdopodobne, ale dodaje miejscu aury tajemniczości…

Lokalny koszmarek, czyli linia 400 kV z elektrownia Turów

To jeden z najbardziej charakterystyczny i dla niektórych kontrowersyjny element tego krajobrazu. Tuż obok (praktycznie na obrzeżach stanowiska archeologicznego) przebiega magistrala elektroenergetyczna wyprowadzająca moc z Turowa. Jest to kluczowy element polskiego systemu energetycznego. Są to linie relacji Mikułowa – Czarna oraz połączenia transgraniczne.

Widok potężnych, stalowych słupów linii 400 kV górujących nad zarośniętymi, tysiącletnimi wałami obronnymi tworzy niesamowity kontrast między "starą" a "nową" technologią. Do tego linie generują charakterystyczny "buczenie" (szczególnie przy dużej wilgotności), co potęguje surowy klimat tego miejsca.

Najgorsze jest jednak to, że takie stanowiska jak to, są objęte ścisłą ochroną konserwatorską, która quadowcy mają gdzieś, rozjeżdżając w sposób zatrważający grodzisko, ale i samą Borową…

Słupy bazaltowe

Parkując samochód przy samej Zaporze, jest tam miejsce, a nawet wiata wypoczynkowa można, zamiast iść na zaporę, wejść w las obok drogi, po to, by po krótkiej wspinaczce dostać się na wypuszczenie stoku Borowej, na którym znajdują się słupy bazaltowe. O tej porze jest tam też istny wysp konwalii…

Tereny wokół góry Borowej (312 m n.p.m.) oraz Zapory w Niedowie to pod względem geologicznym prawdziwa gratka. To tutaj spotykają się pamiątki po gwałtownej przeszłości wulkanicznej regionu.

Góra Borowa, położona tuż nad Zalewem Witka, jest pozostałością dawnego neka wulkanicznego. Oznacza to, że jest to „korek” z zastygłej lawy, który wypełnił komin wulkaniczny miliony lat temu (prawdopodobnie w miocenie).

Stanowiska bazaltowe: W rejonie Borowej i pobliskiej góry Kozi grzbiet znajdują się wychodnie bazaltu, które wykazują charakterystyczny cios słupowy. Lawa stygnąc, kurczyła się i pękała w regularne, wieloboczne kolumny (najczęściej pięcio- lub sześcioboczne).

Kamieniołomy: Przy samej Zaporze oraz na zboczach Borowej widoczne są ślady dawnej eksploatacji bazaltu. Materiał ten był niezwykle cenny ze względu na swoją twardość – wykorzystywano go m.in. do budowy dróg, fundamentów oraz samej konstrukcji zapory.

Związek bazaltu z Zaporą Witka

Ciekawostką jest fakt, że lokalne zasoby bazaltu miały kluczowe znaczenie dla budowy samej zapory (zbiornika Niedów) w latach 1958–1962. Zapora została osadzona na twardym, podłożu krystalicznym, co zapewnia jej stabilność mimo ogromnego parcia wody.

Podczas tragicznej powodzi w 2010 roku, gdy tama ziemna została przerwana, to właśnie skaliste, bazaltowe podłoże w rejonie upustów zapobiegło jeszcze większej erozji terenu, choć siła wody i tak była niszczycielska.

Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna

Wokół Borowej i zapory wyznaczono miejsca, które pozwalają z bliska przyjrzeć się tym formacjom. Na południowych i zachodnich zboczach Borowej można znaleźć "skałki" bazaltowe, które nie zostały całkowicie wyeksploatowane przez człowieka.

Bazalt szybko się nagrzewa, co sprawia, że na tych stanowiskach występują rzadkie gatunki roślin kserotermicznych (lubiących ciepło i słońce), niespotykane w innych częściach powiatu.

Co ciekawe, sam bazalt w Niedowie ma barwę od ciemnoszarej po niemal czarną. W miejscach, gdzie skała jest zwietrzała, może przybierać odcienie rdzawe (efekt utleniania związków żelaza).